Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος, Για τον συνεορτασμό του Αγίου Δημητρίου με την Παναγία

Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος, Για τον συνεορτασμό του Αγίου Δημητρίου με την Παναγία Εορταστικοί λόγοι - Ιερός Άμβων 31.10.2026 (Επιμέλεια Στέλιος Κούκος) Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος Στα προεόρτια του μεγάλου Δημητρίου του Μυροβλύτη Του πανσεβάστου νομοφύλακα και κριτή Θεσσαλονίκης Κωνσταντίνου Αρμενόπουλου, λόγος στα προεόρτια του μεγάλου Δημητρίου του Μυροβλήτη, που τελούνται στο ναό της υπεραγίας Θεοτόκου της Αχειροποιήτου. Συνέχεια από εδώ: https://www.pemptousia.gr/2026/10/konstantinos-armenopoulos-gia-ton-nao-tis-panagias-acheiropoiitou/ Τα σχετικά λοιπόν με αυτά τα προεόρτια, όσα είναι με ζήλο και όποια γίνονται με την ποικιλία και τη λαμπρότητα των ασμάτων και πρέπει να τα πουν και να τα δώσουν με γραπτό λόγο ανάλογο με την αξία τους μόνο εκείνοι που τα έχουν στη μνήμη τους και τα έχουν συνθέσει με αυτόν τον τρόπο, όχι βέβαια χωρίς τη συμβολή του Θεού και τη θεία έμπνευση του μάρτυρα· γιατί μόνο αυτοί οι ίδιοι είναι επινοητές τέτοιων λόγων – είναι δηλαδή πάντα επινοητές θεϊκών μυστηρίων- και τυχαίνει να επαινούν αυτά· όσοι όμως από εμάς ακολουθούμε μετά από αυτούς να μιλάμε ή να γράφουμε, είναι φυσικό να μιλάμε και να γράφουμε διαφορετικά γι’ αυτά21. Ποιος λοιπόν δεν ξαφνιάζεται από τα μουσικά μέλη που ακούγονται εδώ; Ποιανού δεν θαμπώνει ο νους; Ποιος λοιπόν δεν γεμίζει ένθεος από ευχαρίστηση και δεν κυριεύεται από τη γοητεία22 τους, όπως παλιά αυτοί που περνούσαν με πλοία δίπλα από τις Σειρήνες, ακούγοντας από τη μια γλυκές ωδές στο μάρτυρα, και από την άλλη ακούγοντας τα θεία άσματα που σε οδηγούν στα ύψη23, που μοιάζουν να τα ψάλλουν όχι από τη γη, αλλά από τον Όλυμπο24; Σχετικά μ’ αυτά δεν συμβαίνει σ’ εμάς αυτό που ισχυρίζονται, αλλά μάλλον το αντίθετο, δεν κλείνουμε δηλαδή τα αυτιά μας με ασπίδες, πράγμα το οποίο βέβαια γινόταν με εκείνες, για να μην ακούσουν τη φωνή τους που τραγουδούσαν, αλλά πετάμε, -γεμίζουμε δηλαδή ευχαρίστηση25 από το άκουσμα της φωνής αυτών που ψάλλουν εδώ- άλλοτε από την εδώ και άλλοτε γιατί επιθυμούμε να ακούμε την εκεί. Αυτά βέβαια, ποιος θα μπορούσε να τα περιγράψει πλησιάζοντας την αξία τους, και βέβαια ας πούμε να τα επαινέσει επάξια και λογικά; Από αυτά λοιπόν, όταν τύχει κάποιος και μόνο το ένα από τα δύο άσματα να ακούσει, ο λόγος αναφέρεται σ’ όσους τα γνωρίζουν, είτε αυτό που αρμόζει στο Θεό, είτε στο γενναίο υπηρέτη του [τον Άγιο Δημήτριο], αυτό το χάρισμα μόνο στη Θεσσαλονίκη την πόλη τους έχει απονεμηθεί, γίνεται ένθεος ολόκληρος και εντελώς άφωνος, γιατί νικιέται από τον έπαινο αυτού του μέλους26. Τι παθαίνει λοιπόν αναγκαστικά όποιος εδώ και τώρα ακούει και τα δύο αυτά άσματα; Δεν παθαίνει ό,τι παθαίνουν αυτοί που γεμάτοι ενθουσιασμό άκουσαν κάποτε θεϊκές φωνές από ψηλά, δηλαδή να έχουν καταπέσει από τη δύναμη, να έχουν παραλύσει από την απόλαυση και για όλα αυτά να έχει θαμπώσει ο νους τους 27; Το γνωρίζουν όσοι έχουν εμπειρία, το γνωρίζει πολύ καλά η πόλη αυτών που τα τελούν, δεν το αγνοούν οι χριστιανικοί λαοί της οικουμένης και ήδη αυτά με τη φήμη του θαύματος φτάνουν ακόμη και μέχρι τους εχθρούς. Τόσο μόνον κατά τη γνώμη μου μπορεί σ’ αυτό το σημείο να μιλήσει κάποιος· πιστεύω λοιπόν ότι αυτό το πράγμα είναι η προεόρτια αρμονία και απόλαυση, όπως δηλαδή κάποτε γίνεται μια ενιαία συναυλία όλων των ωδικών πουλιών και μια συγκέντρωση κάθε είδους μουσικών οργάνων, που τραγουδούν και μελωδούν υπερβολικά28 και φτάνουν σε κάθε αισθητήριο, ή αν κάποτε έχει γίνει μια συμφωνική ωδή αντιληπτή στην αίσθηση του ουρανού και της γης, ανώτερη από κάθε λογική. Εγώ λοιπόν, παρόντες ακροατές, έτσι μπορώ και να σκεφτώ και να μιλήσω γι’ αυτή τη γιορτή, δεν γνωρίζω ωστόσο αν μπορώ αντάξια· το γνωρίζει η λογική στάθμη της ειλικρίνειάς29 σας, ο κανόνας της ακρίβειας αυτών που έχουν γίνει, η λυδία βάσανος30 των πιο καλών, η αδέκαστη κρίση των λόγων. Η πόλη σας όμως γι’ αυτήν την ευστροφία του πνεύματος και τη σοφία η ίδια αναγνωρίζεται συνάμα και από όλα και από όλες, και τα έθνη και τις πόλεις, όσα και όσες υπάρχουν σε κάθε μέρος της οικουμένης, και θαυμάζεται πολύ καθώς πρέπει, όχι μόνο γιατί έχει συνθέσει τέτοια προεόρτια με άσματα, ανώτερα από λόγο – αυτό βέβαια αν και είναι σπουδαίο, έχει συγκριθεί με δεύτερο λόγο με εκείνο που πρόκειται να πούμε – αλλά γιατί κατάλαβε ότι ο πολιούχος της, η μεγάλη δόξα των μαρτύρων, εκείνο που ταιριάζει σ’ αυτήν και τον λατρεύει με διαφορετικό τρόπο, γιορτάζει μαζί και δοξάζεται με τη Θεομήτορα, που είναι πράγματι ανώτερη ακόμη και από τους αγγέλους στον ουρανό. Γιατί αυτή μόνη, μια και έχει ξεχωρίσει πάρα πολύ από τις άλλες πόλεις, έπρεπε να έχει επινοήσει σωστά και αυτό, δηλαδή να ανυμνείται μαζί με την Πάναγνο, την ανώτερη σε δόξα από τους ουρανούς32, ο αγνός και στο σώμα και την ψυχή Δημήτριος, ο οποίος συμβίωσε σωστά στη γη με την αγνότητα της παρθενίας και μαζί με τις άλλες αρετές ανταγωνιζόταν τα επουράνια και τα άυλα με το σώμα και έχει εξαγνιστεί με το λουτρό του αίματος και του μαρτυρίου, το οποίο καθαρίζει την ψυχή περισσότερο από κάθε ύσσωπο33, σε βαθμό που δεν μολύνεται από άλλες ακαθαρσίες34, αφού είδε τον ουράνιο άνθρωπο στη γη και αυτόν που πολιτεύεται και τότε και τώρα στους ουρανούς, γιατί έχει απομακρυνθεί35 μόνος του από την ανθρώπινη φύση. Γιατί τότε ανέβαινε πνευματικούς αναβαθμούς προχωρώντας από αρετή σε αρετή και διατηρώντας όλες αυτές στον ύψιστο βαθμό, μέχρι να φτάσει στο πιο ψηλό σημείο της αληθινής θεογνωσίας36, όταν η πρόνοια του Θεού οδηγεί σωστά ολόκληρη την οικουμένη, γιατί την έχει εκλέξει με τη δωρεά του Θεού, εκείνον που την κατευθύνει σωστά με τα θαύματα και προΐσταται σωστά πάντοτε σ’ αυτήν που τον έφερε ως ξεχωριστό της μερίδιο και αυτόν που την μεταχειρίζεται με τη χάρη του Θεού, την κορυφαία δύναμη των υπερκόσμιων ταγμάτων, πράγμα που το τονίζουν οι ιεροί κατηχητές, ας το επαναλάβουμε, την κορυφαία δύναμη των μαρτύρων στον κόσμο. 21. Είναι χαρακτηριστική στο σημείο αυτό η μετριοφροσύνη του ρήτορα, ο οποίος τονίζει την αδυναμία του να εκφωνήσει αντάξιο λόγο για το συνεορτασμό της Θεοτόκου με τον άγιο Δημήτριο. 22. Η λ. αρχικά σημαίνει τη σουσουράδα, την οποία όσοι ασχολούνταν με τη μαγική τέχνη των αρχαίων έδεναν σ’ έναν τροχό και τον περιέστρεφαν, γιατί πίστευαν ότι με αυτόν τον τρόπο μάγευαν τους άντρες και χρησιμοποιούσαν αυτή τη μέθοδο για την ανάκτηση άπιστων εραστών. Η ενέργεια αυτή αναφέρεται και από τον Ξενοφώντα, Ἀπομνημονεύματα 3.11.17: «ἕλκειν ἴυγγα ἐπί τινι». Πρβλ. και Θεόκριτος 2.17 «ἴυγξ, ἕλκε το τῆνον ἐμὸν ποτὶ δῶμα τὸν ἄνδρα» – Λουκιανός, Περὶ οἴκου 13: «ὥσπερ ἀπὸ ἴυγγος τῷ κάλλει ἑλκόμενος». Μεταφορικά η λ. σημαίνει τη γοητεία. Πρβλ. Ἀριστοφάνης, Λυσιστράτη ΙΙΙΟ: «τῇ σῇ ληφθέντες ἴυγγι ..». Η λ. χρησιμοποιείται επίσης με τη σημασία της σφοδρής επιθυμίας, πρβλ. Αἰσχύλος, Πέρσαι 989. Για τις σημασίες βλ. L-S και Η. Stephanus, Thesaurus στη λ. 23. Το επίθ. ὑψοποιός, είναι σπάνιο. Πρβλ. Ι. Χρυσόστομος, 62.753.19: «Χαίροις ὑψοποιὲ σταυρὲ καὶ δούλων σου νίκποιέ…» – Ι. Δαμασκηνός, Ὁμιλία 96. 604.25: «πρὸς τὴν ὑψοποιὸν ταπείνωσιν συγκατέλθωμεν- Εὐστάθιος, Παρεκβολαί Διον. Περιηγ. 123.15: «παραβολὴν ἐκ πελάγους υψοποιοῦ ἐστίν». 24. Ο Όλυμπος έχει αρκετές μεταφορικές χρήσεις στην αρχαία και μεταγενέστερη ελληνική γραμματεία καθώς και επιδράσεις στη λαϊκή ψυχολογία. Για το θέμα βλ. σχετικά RE, “Olympos” 21, 300-308. 25. Το ρ. σημαίνει γεμίζω από ευχαρίστηση, χαίρομαι υπερβολικά. 26. Ο ρήτορας επιχειρεί έναν εγκωμιαστικό χαρακτηρισμό των ασμάτων της εορτής και πιστεύω ότι θέλει να τονίσει και την αξία τους από λογοτεχνική άποψη, αλλά και τη μουσική τους. 27. Η συγκεκριμένη αναφορά μας παραπέμπει σε αρκετές περιπτώσεις τόσο στην Παλαιά όσο και στην Καινή Διαθήκη. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του αποστόλου Παύλου, κατά τη διάρκεια της πορείας του προς τη Δαμασκό (Πράξ. 9.1 κ.ε.). 28. Οι λ. ὑπεράδω και ὑπερμελωδῶ είναι αθησαύριστες. Βλ. και Δ. Γκίνης 146, σημ. 4. Τα ρ. σημαίνουν τραγουδώ και μελωδώ, κελαηδώ υπερβολικά. 29. Η στάθμη είναι λεπτό σχοινί αλειμμένο με κιμωλία ή ερυθρά ώχρα, που χρησιμεύει για σημείωση ευθείας γραμμής. Ο κανών είναι εργαλείο που χρησιμοποιούν οι χτίστες και οι ξυλουργοί για ευθυγράμμιση. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, Φίληβος 568 τα δύο όργανα διακρίνονται μεταξύ τους «κατά τε ναυπηγίαν καὶ κατ’ οἰκοδομίαν καὶ ἐν πολλοῖς ἄλλοις τῆς ξυλουργικῆς κανόνι γὰρ οἶμαι καὶ τόρνῳ χρῆται καὶ διαβήτῃ καὶ στάθμῃ καί τινι προσαγωγίῳ κεκομψευμένῳ». Βλ. και Σοφοκλῆς, Ἀποσπ. 421- Ξενοφῶν, Ἀγησίλαος 10.2: «Και αν η στάθμη και ο κανόνας αποτελούν χρήσιμες εφευρέσεις για τους ανθρώπους, ώστε να κάνουν σωστή εργασία, έχω τη γνώμη ότι είναι όμορφο πράγμα να γίνει η αρετή του Αγησιλάου παράδειγμα για όσους επιθυμούν να κάνουν αγαθές πράξεις» (μετάφρ. Π. Βλαχάκος). Για τις λ. βλ. L-S και Η. Stephanus, Thesaurus στα αντίστοιχα λήμματα. 30. Η λυδία βάσανος είναι λίθος σκληρός και μελαψός, που τον χρησιμοποιούσαν αρχικά στη Λυδία και αργότερα σε αρκετά μέρη και μέχρι σήμερα, για να ελέγχουν την καθαρότη τα των κραμάτων του χρυσού. Αναφέρεται στις πηγές και ως βάσανος, λυδία λίθος, λυδία πέτρη, βασανίτης. Πρβλ. Θέογνις 450: «χρυσόν τριβόμενον βασάνω…» – Ἀριστοτέλης, Χρωματισμοί 793 b: «παρατρίβεσθαι πρὸς τὰς βασάνους…» -Θεόκριτος 12.36-37: «λυδίη ἴσον ἔχειν πέτρῃ στόμα, χρυσόν ὁποίῃ πεύθονται μὴ φαῦλος ἐτήτυμον ἀργυραμοιβοί…»-Πρβλ. και Πλάτων, Γοργίας 486 d: «εὑρεῖν τούτων τινὰ τῶν λίθων ἡ βασανίζουσι τὸν χρυσόν…». Η λ. σήμερα έχει την ονομασία ασημόπετρα. Βλ. σχετ. ΙΛ στη λ. Η λ. μεταφορικά σημαίνει το γεγονός ή την κατάσταση, εκδήλωση δοκιμασίας, απ’ όπου ελέγχεται η ευθύτητα και η ειλικρίνεια του χαρακτήρα. Για τη λ. βλ. L-S και Δ. Δημητράκος, Λεξικόν λ. βάσανος, λίθος, πέτρα. 31. Πρβλ. Μεγαλυνάριον στον Όρθρο: «Τὴν τιμιωτέραν τῶν Χερουβεὶμ καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφεὶμ.». Βλ. και Σ. Ευστρατιάδης, Θεοτόκος 8, όπου και αρκετές αναφορές από την υμνογραφία. 32. Πρβλ. Παρακλητική, Ήχος Α΄, Παρασκευή πρωί, Κανών, ωδή ή, σταυροθεοτοκίον: «Ἡ τῶν οὐρανῶν ὑψηλοτέρα, ὑψωθέντα ἐν ξύλῳ, καὶ καταταράσσοντα τὰς ὑψώσεις ἐχθροῦ θεωρήσασα…». Βλ. και Σ. Ευσταρτιάδης , Θεοτόκος 82. 33. Πρβλ. Ψαλμ. 50. 7: «ραντιεῖς με υσσώπω καὶ καθαρισθήσομαι, πλυνεῖς με καὶ ὑπὲρ χιόνα λευκανθήσομαι…». Ο ύσσωπος είναι αρωματικό και φαρμακευτικό φυτό της οικογέ νειας των χειλανθών, κοινώς το αμάρακο ή μαντζουράνα. Πρβλ. και Διοσκουρίδης 3.25: «ὕσσωπος… πόα γνώριμος, δισσή· ἡ μὲν γὰρ τίς ἐστιν ὀρεινή, ἡ δὲ κηπευτή». Οι Ιουδαίοι τον χρησιμοποιούσαν για ραντίσματα εξαγνισμού, όπως χρησιμοποιείται από τους χριστιανούς ο βασιλικός. Για το συγκεκριμένο είδος του φυτού που χρησιμοποιούσαν οι Ιουδαίοι υπάρχουν διάφορες απόψεις. Για τις σχετικές χρήσεις του βλ. Ιωήλ Γιαννακόπουλος, Παλαιά Διαθήκη 23. 248-249, όπου και οι σχετικές αναφορές στην Παλαιά Διαθήκη. 34. Πρβλ. Κανών πρώτος του αγίου, ωδή ή: «Μαρτύρων εὐστάθειαν δεικνύς, μαρτύρων εὔκλειαν ἔσχες, Δημήτριε, λουτρὸν λουσάμενος ἅγιον, ὃ δευτέραις οὐ μολύνεται ἁμαρτημάτων προσβολαῖς…». 35. Το ρ. χρησιμοποιείται κυρίως για υπηρέτες ή δούλους. Πρβλ. Θουκυδίδης 7.75.5: «ἀπηυτομολήκεσαν γὰρ πάλαι τε καὶ οἱ πλεῖστοι παραχρήμα» – Διονύσιος Ἁλικαρνασεύς, Τέχνη Ρητορική 2: «ἀπαυτομολούντων πρὸς τοὺς ἑτέρους». Με τη χρήση του συγκεκριμένου ρήματος ο ρήτορας θέλει να δηλώσει ότι ο άγιος δεν ήταν δούλος της ανθρώπινης φύσης του. 36. Οι συγκεκριμένες εκφράσεις και η σχετική ορολογία που χρησιμοποιεί ο Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος προκειμένου να περιγράψει τον πνευματικό και ψυχικό αγώνα του αγίου, καθώς και την παιδεία του, προέρχονται από τους Ησυχαστές. Το στοιχείο αυτό αποδεικνύει ότι παρά την αντιδικία, στην οποία είχε περιέλθει ο Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος με το Γρηγόριο Παλαμά σχετικά με ζητήματα των κανόνων του εκκλησιαστικού δικαίου, ο συγγραφέας εκφράζει την συμπάθειά του και δεν έρχεται σε αντίθεση με την ησυχαστική θεολογία. Βλ. σχετικά και Β. Λαούρδας, Εγκώμια 282. Από το βιβλίο «Άγιος Δημήτριος, Εγκωμιαστικοί λόγοι επιφανών βυζαντινών λογίων (Συμεών, Νέοφυτος, Γρηγοράς, Παλαμάς, Αρμενόπουλος) των εκδόσεων Ζήτρος. Πρόλογος Βασίλης Κατσαρός, εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια Πέτρος Βλαχάκος.